Elegez\'in büyülü kadın dengbêjleri


MOSKOVA - ANF
Güncellenme : 14.07.2011 09:25

Erivan radyosu yayın yaptığı dönemde bölgedeki bütün Kürtlere seslenerek Kürtlere ulusal bilinç kazandırmak anlamında çok önemli bir hizmette bulunmuştur. Radyodaki çeşitli kültürel programlarla Kürtler hem ulus olmanın hem de kendi dillerinin yaygın bir iletişim aracı ile seslendiriliyor olmasının sevincini yaşıyorlardı. Aynı zamanda programlar, modern dünyanın kültürel formlarının Kürtler arasında yayılmasını sağlıyordu. Önceleri Ermenice yayın yapan Erivan radyosunun müzik yayın saati arttırılınca Kürt müzik fondu kuruldu. O günleri radyoda çevirmenlik yapan yaşlı Kürt tarihçi yazar Wezire Eşo şöyle anlatıyor: "Fondun kuruluşu hepimizi sevindirdi. Şarkıları kaytan üzerine kaydeder ve korurduk. O zaman Etare Şero da burada söylemeye başladı. Etar bir gün yanına kızı Gülizar'ı da alıp radyoya geldi. Gülizar, babasının nasihat ve fikriyle utana sıkıla geldiği radyoda Kürt klasiklerini söyleyecekti. Hangi parçaları söyleyeceğini Gülizar'a bıraktılar. Öyle olunca rahatladı, köydeki düğün havaları gibi söylemek istiyordu. O duruşu ile seslendirdiği oyun havaları coşku vericiydi. Böylece Kürt kadınlarının Erivan radyosunda söylemesinin önünü açarak Erivan radyosunun ölümsüz kadın denbêjleri arasına girdi."

Simo: Gula govenda

Erivan radyosunda Kürtçe klamları seslendiren çok sayıda kadın dengbêj vardı. Bu dengbêjlerden biri de Susika Simo'dur. Susika Simo bir æzidî Kürt kadınıydı. Simo geleneksel Kürt kadınından farklı bir hayata sahipti. Sahnelerde gösterdiği artistik performans ile büyük bir hayranlık uyandırırdı. Bu özelliği ile bütün Kafkasya'da üne kavuşmuştu. 1946 yılında ilk olarak Ermeni devlet sahnelerine çıkıp Kürtçe klam söyleyen kadın dengbêjdir. Bunun yanında Elegez tiyatrolarıyla da sahneye çıkıp turnelere katılmıştı. Tiyatro gösterilerinden önce veya sonra sahneye çıkarak geleneksel Kürt parçalarını seslendiriyordu. Simo, ayrıca çok sayıda geleneksel Kürt dans grupları hazırladı. Kürtler ona "Gula govenda", "Halayların gülü" diyordu. O zamana kadar devlet nezdinde kabul edilen ilk Kürt dengbêjdi ve ilk olarak devlet sahnelerine çıkıp Kürtçe parçalar seslendirmişti. Simo, sadece Ermenistan'da değil, Gürcistan'da da yani tüm Sovyet ülkelerinde sahneye çıkıp klamlar söyledi. Erivan radyosu açıldıktan sonra da burada Gülizar ile birlikte ilk katılan kadın sanatçılar arasında yer aldı.

Arkaik seslerin düeti

Erivan radyosunda ünlü kadın dengbêjler söyledi. Bunlardan bazıları Bela Qado, Şiblîya Çaçan, Werda Şemo, Asa Evdîle, Xana Zazê, Naza Kokil ve Zadina Şekir'dı. Dengbêjler arasında yer alan Bela Qado'nun sesi çocukluktan itibaren çok güzeldi. Tarz olarak klasik aşk türküleri söylerdi. O, Erivan radyosunda 10'dan fazla parça seslendirdi, Bela Qado aynı zamanda muhteşem bir düet sanatçısıydı ve Efoê Esed, Karapetê Xeço ustalarla birlikte eşsiz Kürt parçalarını bir kez daha ölümsüzleştirdi. Kürt düğünlerinin vazgeçilmez seslerinden, oyun havalarının ozanı Zadina Şekir de dengbêjler arasında önemli bir yer edindi. Erivan radyosunda söylediği parçalar Kürt geleneksel müziğinin başyapıtlarıydı "Malka Semo", "Kewa Gozel", "Dewrêşê Evdi" bunların arasındaydı ama özellikle ünlü "Dêre Sorê Biçûkê" ile ölümsüz narin sesi yüreklerde silinmez bir iz bıraktı. Ermenistan sinemaları 1959'da Erebe Şemo'nun "Ermenistan Kürtleri" adlı yapıtını belgesel olarak çevirdiğinde fon müziğinde Zadina Şekir'in "Dêre Sorê Biçžkê" parçası çalıyordu. Zadina Şekir, Egide Cimo'yla birlikte bir orkestra kurdu, konserler verdi.

\"\"

Toplumsal hafızanın köşe taşları

Kürt halkı bazı yiğit kadınlarını unutamaz. Hayatını halkının varlığına adayan özverili kadınlar onun toplumsal hafızasının köşe taşları olur. Bunlardan biri de Kubara Xudo'dur o sadece güzel sesiyle değil 40 yıl boyunca Kürt çocuklarına Kürtçe öğretmenliği yaparak da hizmet etti. O 1935 Elegez'de dünyaya geldi. Yıllarca Kürtçe öğretmenlik yaptı ve Kürt çocuklarını eğitti. 1961'de Erivan radyosu için 6 klam seslendirdi. O önemli Kürt dengbêjlerinden Torinê Paşa ile düet yaptı. Kubara Xudo halen Rusya'da hayatını sürdürüyor. Kürtlerin unutulmaz kadın dengbêjlerinden biri de Cemila Çauş'tur. Çauş, Siyabendov'un "Siyabend û Xece" tiyatrosunda sahneye çıktı ve Kürtçe parçaları seslendirdi. Daha sonra radyoda söylediği 12 parça sesinin kayıt altına alınıp sonraki nesillere aktarılmasını sağladı.               

Toplumun doğal ozanları

Erivan radyosunun kadın dengbêjleri derken onların radyo sayesinde dengbêj olduğu sanılmamalıdır. Onlar toplumun doğal ozanlarıydı. Örneğin Azerbaycanlı Kürt kadın dengbêj Fatma İsa radyoda sadece "De Miho" parçasını seslendirdi. Ama müzik konusunda fiziksel olarak da çok benzediği Anadolu'nun bereket tanrıçası Kybele gibiydi. O halkın yaşamının tüm önemli kesitlerine sesiyle katılıyordu. Ermenistan'a gelin olarak geldikten sonra kır toplumsal hayatının eşsiz bir ozanı olmuştu. Onun dramatik hayat hikayesi sesinin ve dramatik şarkılarının duygusal zeminini oluşturmuştu.

Erivan radyosunda söylemiş kadın dengbêjlerden biri de Kürdistan ve yurtdışındaki Kürtler içinde halen önemli bir popülaritesi bulunan Aslika Qadir'dir. Qadir halen müzik üretimini sürdürmektedir.

 


Bookmark and Share